ایران بیت‌کوین را به‌عنوان دارایی رزرو استراتژیک در نظر می‌گیرد — اما تتر هنوز تجارت نفت خود را اداره می‌کند

با ارتقای بیت‌کوین به جایگاه یک دارایی راهبردی دولتی، دولت ایران می‌تواند از آن به عنوان جایگزینی مشروع برای سیستم دلاری استفاده کند تا ارزش و انعطاف‌پذیری مالی خود را حفظ نماید. با این حال، اکثر پرداخت‌های عملیاتی برای فروش نفت ایران با استفاده از تتر (USDT) انجام می‌شود. بنابراین، شکاف قابل توجهی بین چارچوب‌بندی راهبردی بیت‌کوین و واقعیت‌های استفاده از بیت‌کوین به عنوان یک سیستم پرداخت وجود دارد؛ از این رو، درک نحوه استفاده اقتصادهای تحت فشار تحریم‌ها از ارزهای دیجیتال برای ایجاد درکی دقیق‌تر از کاربرد رمزارز، به جای صرفاً اعمال یک روایت موجود، ضروری است.

چرا ایران بیت‌کوین را در سطح دولتی جدی می‌گیرد

ایران دهه‌ها با تحریم‌های تحت رهبری ایالات متحده روبرو بوده است که سیستم مالی مبتنی بر دلار، مانند دسترسی به سوئیفت و بانکداری کارگزاری، را برای آن غیرقابل دسترس کرده است. بنابراین، هر کشوری که با چنین وضعیتی روبرو باشد، به دقت به دارایی‌هایی نگاه خواهد کرد که خارج از سیستم‌های مالی سنتی وجود دارند و واضح‌ترین راه برای انجام این کار از طریق بیت‌کوین است.

دولت ایران اقدامات ملموسی انجام داده است که نشان‌دهنده قصد راهبردی مشروع است تا صرفاً حرف. ایران در سال ۲۰۱۹ استخراج رمزارز را قانونی کرد و به اپراتورهای دارای مجوز اجازه داد تا از برق یارانه‌ای در ازای فروش بیت‌کوین استخراج شده به بانک مرکزی استفاده کنند - ابزاری مستقیم برای تبدیل منابع انرژی به ارزشی که قابلیت جابجایی بین‌المللی دارد.

ماینرهای بیت‌کوین در ایران که با برق ارزان — با نرخ‌هایی به ارزانی ۰.۰۱ تا ۰.۰۵ دلار به ازای هر کیلووات ساعت — فعالیت می‌کنند، می‌توانند یک بیت‌کوین را تقریباً با ۱۳۰۰ دلار استخراج کنند؛ کالایی که سپس می‌تواند به هر نقطه از جهان منتقل شود، بدون استفاده از سیستم مالی موجود مبتنی بر دلار که تحریم‌ها آن را برای ایران ممنوع کرده‌اند.

گزارش BPI نشان می‌دهد که ایران اکنون بیت‌کوین را عمدتاً به عنوان ذخیره ارزش یا پوششی در برابر تورم می‌بیند. تخمین زده می‌شود که ۲۲% از ایرانیان اکنون دارایی‌های دیجیتال دارند، که منجر به خروج ۴.۱۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ شده است، در حالی که ریال به سقوط چند ساله خود در برابر دلار ادامه داد. با این حال، به نظر می‌رسد ایران در حال حاضر بیشتر از آنچه بیشتر گزارش‌ها یا اظهارات عمومی نشان می‌دهند، در این مسیر استدلال پیش رفته است.

چرا USDT همچنان پول نفت را مدیریت می‌کند

اگرچه ممکن است مشابه به نظر برسند، اما تفاوت‌هایی بین استفاده از بیت‌کوین به عنوان یک دارایی ذخیره در مقابل استفاده از بیت‌کوین به عنوان ارز تسویه برای تجارت کالا وجود دارد. این تفاوت برای درک اینکه چرا تتر به ارز غالب در صنعت تراکنش‌های نفتی ایران تبدیل شده، حیاتی است، با وجود اینکه از نظر راهبردی، دولت ایران مایل است بیت‌کوین استفاده شود.

برای درک فرآیند تجارت نفت، باید به نحوه انجام تجارت نگاه کنیم. معاملات نفتی بر اساس فاکتور، زمان‌بندی و روابط با طرف مقابل صورت می‌گیرد. هنگامی که ایران نفت می‌فروشد (عمدتاً به خریداران در چین، هرچند به شبکه‌های واسطه/شخص ثالث در سراسر آسیا نیز)، تراکنش باید به شکلی از ارزش تسویه شود که خریدار آن را بپذیرد و فروشنده بتواند از آن استفاده کند. تتر (USDT) یک استیبل‌کوین با پشتوانه دلار است که از ثبات قیمت بالا برخوردار است، به سرعت در صرافی‌ها جابجا می‌شود و نقدینگی فراوانی در بازارهایی دارد که معامله‌گران ایرانی کسب‌وکار خود را انجام می‌دهند، به طوری که اکثریت تراکنش‌های رمزارزی ایران به استیبل‌کوین‌های دلاری آمریکا انجام می‌شود.

در مقیاس وسیع، نوسانات بیت‌کوین چالش‌های واقعی را برای استفاده از آن به عنوان ارزی برای تبادلات کالایی در مقیاس بزرگ ایجاد می‌کند. به عنوان مثال، یک محموله نفتی که امروز با بیت‌کوین صورتحساب می‌شود، در زمان تسویه تراکنش می‌تواند به طور قابل توجهی بیشتر یا کمتر ارزش داشته باشد. هم خریداران و هم فروشندگان به دلیل این عدم قطعیت با مشکلات عملیاتی روبرو می‌شوند. USDT این مشکلات را از طریق تثبیت قیمت خود به دلار آمریکا از بین می‌برد. در نتیجه، هر دو طرف بر سر آنچه می‌خواهند مبادله کنند در زمان انجام تراکنش توافق می‌کنند، حتی اگر هر دو تراکنش را از طریق یک سیستم بانکی غیردلاری انجام دهند.

عنصری از طنز در جلوگیری از تسویه معاملات نفتی که تحریم‌ها را از طریق یک استیبل‌کوین با پشتوانه دلار که توسط نهادی در دسترس منابع اجرایی ایالات متحده صادر شده، دور می‌زنند، وجود دارد، با این حال این عمل انجام می‌شود، زیرا عملکرد جایگزین‌ها بسیار کمتر کارآمد است. طبق گزارش شرکت تحلیل بلاک‌چین Elliptic که زیرساخت کیف پول بانک مرکزی را با استفاده از اسناد افشا شده شناسایی کرد، بانک مرکزی ایران ۵۰۷ میلیون دلار از USDT تتر را خریداری کرده است.

این چه چیزی در مورد کریپتو و تحریم‌ها به ما می‌گوید

پرونده ایران یکی از واضح‌ترین نمونه‌های واقعی از نحوه عملکرد رمزارز در دور زدن تحریم‌ها است، و این موضوع پیچیده‌تر از آن چیزی است که طرفداران "کریپتو امکان دور زدن نامحدود تحریم‌ها را فراهم می‌کند" یا "دور زدن تحریم‌ها با کریپتو اغراق شده است" تمایل دارند بپذیرند.

بیت‌کوین برای ذخیره ارزش خارج از سیستم دلاری و جابجایی آن به روش‌هایی که نیازی به بانکداری کارگزاری ندارد، مفید است. اما برای تجارت کالایی با حجم بالا که به ثبات قیمت و تسویه سریع نیاز دارد، کمتر مفید است. USDT شکاف تسویه را پر می‌کند اما آسیب‌پذیری خاص خود را ایجاد می‌کند — تتر در ژوئن ۲۰۲۵ چندین کیف پول مرتبط با بانک مرکزی ایران را در لیست سیاه قرار داد و تقریباً ۳۷ میلیون دلار USDT را مسدود کرد — که نشان می‌دهد صادرکنندگان استیبل‌کوین متمرکز می‌توانند کیف پول‌ها را غیرفعال کرده و تراکنش‌ها را متوقف کنند، برخلاف دارایی‌های غیرمتمرکز مانند بیت‌کوین.

به نظر می‌رسد ایران این مبادلات را درک می‌کند. نگهداری بیت‌کوین به عنوان ذخیره راهبردی در حالی که از USDT برای تراکنش‌های عملیاتی استفاده می‌شود، با توجه به ویژگی‌های واقعی هر دارایی، یک تقسیم وظایف منطقی است.

گزارش BPI چیزی را آشکار می‌کند که سیاست‌گذارانی که اجرای تحریم‌های رمزارزی را طراحی می‌کنند باید با آن دست و پنجه نرم کنند: ابزارهای مورد استفاده یکپارچه نیستند. دارایی‌های مختلف در اقتصادهای تحت فشار تحریم‌ها، عملکردهای متفاوتی دارند — ردپای رو به رشد رمزارزی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تقریباً ۵۰% از کل اکوسیستم رمزارزی ایران را در سه ماهه چهارم ۲۰۲۵ تشکیل داده است و بر اساس تعیین‌های OFAC و آدرس‌های افشا شده بانک مرکزی ایران، در حجم میلیاردها دلار تراکنش مستند شده است.

بیت‌کوین در ذخایر راهبردی ایران قرار دارد. تتر پول نفت را جابجا می‌کند. هر دو واقعیت اهمیت دارند، و هیچ یک به تنهایی کل داستان را نمی‌گوید.